آخرین مطالب
زندگینامه علامه ابوالحسن شعرانی

زندگینامه علامه ابوالحسن شعرانی

ابوالحسن شعرانی در سن ۷۳ سالگی در نیمه شب یکشنبه ۱۲ آبان ۱۳۵۲ چشم از جهان فرو بست از استاد علامه ۴۰ اثر ارزشمند علمی برجای ماند، که یک دائرة المعارف جامع اسلامی است.

 آیت‌ الله شیخ ابوالحسن شعرانی پس از سالها خدمات علمی و تبلیغی در سن ۷۳ سالگی بر اثر شدت ضعف دچار بیماری قلبی و ریه شد و پس از چندی، برای درمان به آلمان عازم شد. و سرانجام علامه در نیمه شب یکشنبه ۱۲ آبان ۱۳۵۲ / ۷ شوال ۱۳۹۳هـ.ق، در یکی از بیمارستان‌های شهر هامبورگ آلمان چشم از جهان فرو بست.بدن مبارک ایشان پس از انتقال به ایران، در مقبره خانوادگی در جوار حضرت عبدالعظیم الحسنی، در شهر ری قرار گرفت. وصیتنامه وزین آن مرحوم، در پایان جلد سوم حاشیه وافی درج شده است.
‌از صدر اسلام تاکنون و در ورطه علم، دانشمندان بسیاری پا به عرصه هستی گشودند و هر کدام به نوبه خویش به تحلیل گوشه‌ای از مبانی دین پرداختند. در این میان، برخی از علما با تلألؤ خاصی در دامان تاریخ درخشیدند و با کمالات علمی خویش، در عرصه دین خدمات بی‌شائبه‌ای انجام دادند. از جمله این دانشمندان، علامه ذوالفنون شیخ ابوالحسن شعرانی است که قدر و حق او بدرستی ناشناخته ماند، همو که با ابعاد گسترده علمی خود به ارائه خدمات علمی و تبلیغی پنجاه ساله پرداخت، و در حدود ۳۰ اثر گرانسنگ در رشته‌های مختلف و نوین علمی از خود برجای گذاشت.
کمالات علمی و روحی، و گستردگی معلومات استاد، زبانزد اهل معناست. و بحق، سخن از قدر کمال او ناتمام مانده است.
آیت‌الله شعرانی در خانواده‌ای با کمال به دنیا آمد و پرورش یافت. او در این خاندان سرشار از استعداد، رشد و نموّ یافت. و سرانجام، با گسترش معلومات علمی خویش در رشته‌های مختلف، صاحب کمالات شد و راه و روش پدران خویش را به نیکی طی کرد.

 *ولادت

ـ میرزا ابوالحسن، فرزند شیخ محمد، فرزند آخوند ملاغلامحسین، فرزند مولی ابوالحسن مجتهد فرزند ملا ابوالقاسم، فرزند عبدالعزیز، فرزند محمد باقر، فرزند نعمت اللّه تهرانی و از نوادگان آخوند ملافتح اللّه کاشانی، صاحب تفسیر «منهج الصادقین»، در سال ۱۳۲۰ هـ.ق در تهران چشم به جهان گشود.

 *پدر

حاج شیح محمد تهرانی، پدر میرزا ابوالحسن شعرانی، عالمی معروف و متقی بود، که در سال ۱۳۴۶ هـ.ق از دنیا رفت(۱).

 تحصیلات

استاد در ابتدای سنین نوجوانی، نزد پدر بزرگوارش به فراگیری قرآن، «الفیه ابن مالک» و «شاطبیه» پرداخت. سپس، ادامه دروس حوزوی را در رشته‌های مختلف، نزد افاضل قم و نیز در مدرسه خان مروی تهران پی گرفت.
استاد در قم نزد حکیم« میرزا محمود قمی»، متخلص به «رضوان» و نیز شیخ آقا بزرگ ساوجی، علم فقه را فرا گرفت. و در محضر آیات عالی مقام، حاج شیخ عبدالکریم حائری و حاج شیخ عبدالنبی نوری در قم، سالها شاگردی کرد.
استاد در کنار تحصیل علوم حوزوی، به فراگیری علوم روز از جمله ریاضی، نجوم و اسطرلاب نزد مرحوم میرزا حبیب اللّه ذوالفنون پرداخت.
علامه شعرانی در مقدمه ترجمه «نفس المهموم»، به بیان چگونگی آغاز تحصیلات و تداوم آن می‌پردازد. و می‌گوید: «اما چنین گوید این بنده فانی، ابوالحسن بن محمود بن غلامحسین بن ابی الحسن(المدعو بالشباب)، که چون عهد شباب من به تحصیل علوم و حفظ اصطلاحات و رسوم بگذشت، و اقتداء به اسلافی الصالحین، از هر علمی بهره گرفتم و از هر خرمنی خوشه برداشتم. گاهی به مطالعه کتب ادب از عجم و عرب، و زمانی به درایت اسفار، و زمانی به تتبع تفاسیر و اخبار، و وقتی به تفسیر و تحشیه کتب فقه و اصول و گاهی به تعمق در مسائل ریاضی و معقول؛ تا آن عهد به سر آمد.
سالیان دراز، شب بیدار و روز تکرار، ناگهان، سروش غیب در گوش این ندا داد که علم برای معرفت است، و معرفت بذر عمل و طاعت، و طاعت بی اخلاص نشود. و اینهمه میسر نگردد، مگر به توفیق خدا و توسل به اولیاء، مشغولیها تا چند.

علم چندان که بیشتر خوانی
چون عمل در تو نیست نادانی

شتاب باید کرد و معاد را زادی فراهم ساخت. زود برخیز، که آفتاب برآمد و کاروان رفت.(۲)

 *استادان

استادان ایشان در تهران و قم عبارتند از آیات عظام:
۱٫ شیخ محمد تهرانی: پدر علامه شعرانی، وی نخستین استاد او بود که از همان دوران نوجوانی، دروس ابتدایی حوزه، قرآن و ادبیات عرب را به او آموخت و او را برای کسب دیگر علوم حوزوی و استفاده از محضر بزرگان آن دوران آماده کرد. ۲٫ میرزا محمود قمی مشهور به رضوان: وی از استادان بزرگوار علامه، در علوم نقلی بود.۳٫ شیخ آقا بزرگ ساوجی: وی فاضل متبحر و عالی مقامی بود که در علوم فقه و دیگر علوم حوزوی ایشان را تعلیم داد.۴٫ محدث فاضل سید ابوتراب خوانساری: وی سهم بسزایی در راه تعلیم او داشت، به طوری که حدود ۳۰ سال علامه برای کسب علوم عالیه حوزوی در مدرسه مروی و حوزه‌های علمیه قم و نجف در نزد او تلمذ کرد و علاوه برفقه، معارف شیعی و فقه اهل سنت را نزد او فرا گرفت.
۵٫ میرزا حبیب اللّه ذوالفنون: وی علم هیأت، نجوم، اسطرلاب، زیج و ریاضیات کاربردی را به علامه یاد داد.
۶٫ حاج میرزا مهدی آشتیانی: او از استادان معروف و به نام حوزه بودند که دروس اصلی و عالیه حوزه را به مرحوم علامه آموخت.
دیگر استادان مرحوم شعرانی در علوم عقلی و نقلی، عبارتند از: میرزا طاهر تنکابنی، حاج شیخ عبدالنبی نوری، حکیم هیدجی، مسیح طالقانی، ادیب لواسانی، شیخ محمد رضا قمشه ای و میرزا علی اکبر یزدی.

 *ابعاد علمی

آیت اللّه شعرانی، دانشمندی کم نظیر، عمیق و به حق جامع علوم عالیه بود. وی در فقه، اصول، تاریخ، نجوم، ادبیات، حکمت، ریاضیات و محاسبات ید طولایی داشت.البته، او پرورده خاندانی به شمار می‌رفت که اشراف و ابعاد علمی خویش را تا حد زیادی از آنان به ارث برده بود. وی در جامعیت علمی، زبانزد عام و خاص بود. استاد جلال الدین همایی، از شاگردان آیت‌الله شعرانی، و نیز فاضل تونی در شعری معروف جداگانه به معرفی ابعاد علمی و شخصیتی او پرداختند و او را به شیخ بهائی عصر معرفی کردند.بخشی از آن شعر، چنین است:

به گیتی بهتر از دانشوری نیست
بجز دانش به گیتی مهتری نیست
سری سخت و دلی ستوار باید
که کار دین و دانش سرسری نیست
بجز یک پرتو از انوار رویش
فروغ آفتاب خاوری نیست

 *جامعیت علمی

ـ علامه شعرانی از جمله علمای نادری بود، که جامع علوم معقول و منقول شناخته شد. این وسعت و گستردگی علمی، برای او امتیاز مهمی محسوب می‌شود، به طوری که در علوم: نجوم، ریاضی و طب صاحب نظر بود، و به زبانهای زنده دنیا از جمله: عربی، عبری و انگلیسی تسلط و آشنایی کامل داشت. همچنین، زبان فرانسه را نزد یک عالم یهودی فرا گرفت.
آیت اللّه حسن زاده آملی، از شاگردان برجسته او، چنین می‌گوید: «این قهرمان علمی، در جمیع علوم مختلف منحصر به فرد بود. هیچ کدام از علمای معاصر را مانند ایشان در ماهیت علوم و احاطه به آنها ندیدم.(۳)
وی به همه علوم روز اشراف داشت، چنانچه یکی از علمای شیعی معاصرش که خود در رشته‌های مختلف علمی ید طولانی داشت، علامه شعرانی را خواجه نصیر عصر معرفی کرد و گفت که او «هئیت ملاریون» را از فرانسه به فارسی ترجمه کرد.(۴)

 *قرآن و حدیث

ـ‌ از دیگر ارکان و ابعاد علمی او بهره گیری عمیق او از دو منبع: قرآن و حدیث بود، که با براهین فلسفی، اعتقادی و تاریخی‌اش آمیخته شده بود. آیت‌الله شعرانی به شهادت آثارش، تعمق خاصی در مسائل علمی، قرآنی و حدیث داشت، چنانچه اغلب مطالب و گفته‌هایش با براهین محکم عقلی و نقلی همراه بود، و حظّ بسیار از قرآن و حدیث داشت.

 *شعر و ادبیات

ـ علاوه بر تسلط و جامعیت علمی، او در وادی ادبیات و شعر نیز ید طولایی داشت. استاد حسن زاده آملی می گوید:«دیوان شعرشان به چاپ رسید. شعرشان مانند اشعار شیخ الرئیس و میرداماد و مرحوم جلوه سنگین و با هیبت و ثقیل بود؛ مثل شعرهای شیخ الرئیس، فارسی‌اش و عربیش، مثل آن قصیده خیلی غراء نونیه فخر رازی در مدح امام هشتم(ع). وقتی آن قصیده را دیدم، عقیده‌ام نسبت به فرموده شیخ بهائی درباره فخر رازی بیشتر شد.»(۵)

 * ویژگیهای علمی

۱٫مطالعات فراگیر علمی

علامه شعرانی از حدود کتابهای پیش پاافتاده پا فراتر نهاده، و به مطالعات فراگیر و گسترده علمی روی آورده بود. و لذا، آیت‌الله شعرانی هم بر علوم مختلف تسلط کافی یافت، و هم قدرت تجزیه و تحلیل علوم و کتابها را به دست آورد. استاد حسن زاده آملی در این باره می گوید: «از خصایص دیگر ایشان، این بود که دست به هر کتابی دراز نمی‌کرد. حتی «المنجد» در میان کتابهایش نبود. و خودش صریحاً فرمود این کتاب منجد را برای دانشجوهای مدارس نوشته‌اند، نه برای عالم روحانی، ملا دست می‌برد به کتابهای علمی اساسی لغت، به« جمهره ابن درید»، «تاج العروس» و صحاح به این جور کتابها.»(۶)

۲٫ دانشمندی ذوالفنون

ـ‌ آیت اللّه حسن زاده آملی درباره تبحر و گستردگی معلومات استادش، علامه شعرانی می گوید: «آقای شعرانی ذوالفنون بودند. بنده هیچ یک از اساتیدم را به تبحر در منقول مثل ایشان ندیدم. یکی از کتابهای دوره شفا، علم موسیقی است. دانستن موسیقی که گناه نیست. مرحوم آقای شعرانی، موسیقی هم می دانست.فرانسه را به اندازه عربی می‌دانست و مسلط بود. آن لحن شیرینش هیچگاه از خاطرم نمی‌رود.
جناب علامه شعرانی در ادبیات، قلم توانایی داشت. فارسی را خیلی سنگین و قوی و فصیح می‌نوشت. در ریاضیات عالیه. در نجوم من بارها این مطلب را به عرض رسانده‌ام در میان علمای روحانی ما، در عصر خودم بنده کسی را به تبحر در ریاضیات از ایشان بهتر و برتر ندیدم.»(۷)

۳٫روشن بینی و بصیرت

ـ استاد به شهادت شاگردان و استادان، همواره به تجزیه و تحلیل نظریات می‌پرداخت، پذیرفتنی را می‌پذیرفت و ناقص و غیر معقول را ـ از ناحیه هر کسی بود ـ رد می‌کرد. وی به منقولات تکیه نمی‌کرد، و از جمود فکری پرهیز می‌کرد.کنجکاوی استاد در علوم و روشن بینی در درک معانی و کشف اسرار و علوم، زبانزد عام و خاص بود. علامه حسن زاده آملی در این باره می‌گوید: «یکی از محسنات ایشان، این است که به افکار و آراء قدما در مسائل فقهی خیلی عنایت داشت. بسیار اعتنا داشت به افکار قدما.»

۴٫ شرح صدر علمی

ـ‌ شرح صدر استاد در راه فراگیری و تعلیم علوم، از اصول موفقیت آمیز او به شمار می‌رفت. همچنین، روحیه نقدپذیری و دوری از تعصب او، در پرورش فکری و گستردگی دامنه علمی‌اش بسیار مؤثر بود.استاد هم خود نقاد بود و هیچ نظریه و استدلالی را کورکورانه نمی‌پذیرفت، و هم در برابر ایرادها و نقدهای دیگران در همه زمینه‌ها اهل پذیرش و انقیاد بود. حتی، او در برابر علما و اهل نظر زانو می‌زد و از نظریاتشان بهره می‌برد. وی معتقد بود که تعصب در باوراندن نظریات، در راه رشد علمی مانع بزرگی محسوب می‌شود. لذا دیدگاههایش را به اهل نظر ارائه می‌داد، و از آنان نظر می طلبید.

۵٫ تعمیق و ژرفنگری

ـ بخشی از توفیقات علامه شعرانی، رهین ژرفنگری او است. وی از کنار مطالب، به سادگی عبور نمی‌کرد. هر کتابی را که به دست می آورد و احساس می‌کرد که مایه علمی دارد، مطالعه می‌کرد و به نویسنده و مذهبش کاری نداشت. او حتی زبانهای عربی و فرانسه را برای فراگیری علوم و مطالعات کتب علمای دیگر ادیان آموخت.
این شیوه پسندیده و سماجت علمی، باعث شد تا علامه از لابلای کتابهای علمی و تاریخی، مطالب ارزنده و نویی را استخراج کند. این دقت و ژرفنگری، در تألیفات استاد بخوبی مشاهده می‌شود. به عنوان مثال، وقتی در ترجمه کتاب «نفس المهموم» محدث قمی به اختلاف روایات درباره روز واقعه عاشورا برخورد، با کمک حساب زیج روز دوشنبه را برگزید.

۶٫ نبوغ فکری و اختراع علمی

ـ نبوغ و قدرت فکری علامه، در میان علما مشهور بود. از آثار به جای مانده علامه بر می‌آید که وی اهل فکر، تعمق، تدبر و حتی اختراع علمی بود. آیت اللّه حسن زاده آملی می‌نویسد: یکی از آلات ریاضی برای تعیین سمت قبله به طرزی بدیع و مبتنی بر قواعد ریاضی نجومی، صنعتی است که مرحوم استادم، آیت اللّه علامه ذوالفنون حاج میرزا ابوالحسن شعرانی،ـ رفع اللّه تعالی درجاته ـ اختراع نموده است. از این صحیفه قبله یابی فقط خواص که آشنای فن هستند، می‌توانند استفاده کنند. در اختراع آن، حدّت نظر و قوت فکر به کار برده است. آنچنانکه موجب شگفتی ارباب فن است. خود آن صحیفه منحصر به فرد و معمول و مصنوع دست مبارک آن جناب، در نزد راقم محفوظ است. و چنین در نظر دارم که در شرح آلات مذکور، تصنیفی تدوین کنم. اگر توفیق این امر خطیر را یافتم، شرح این صحیفه و بیان ترسیم و نحوه اختراع و دستور اعمال آن نیز به تفصیل بیان خواهد شد؛ هوالموفق المؤید.»(۸)

 * تدریس

ـ وسعت علمی استاد اقتضا می‌کرد که با توجه به تسلط بر همه علوم و فنون، در کنار تحصیل، تألیف و تحقیق به تدریس نیز بپردازد. استاد هم در علوم نقلی و هم در علوم عقلی، به تربیت شاگردان برجسته ای پرداخت؛ به طوری که در طول عمرش، به تدریس علوم حوزوی و دانشگاهی مشغول بود.
با توجه به تسلط استاد برفقه و اصول، او رسائل و مکاسب شیخ انصاری، کفایه مرحوم آخوند و برخی ابواب «جواهر الکلام» را در کنار هم تدریس می‌کرد.
همچنین استاد در علوم نقلی کتابهای:شرح اشارات خواجه نصیر، اسفار ملاصدرا و کتابهای: شفاء و نفس، نبات و حیوان ابن سینا را تدریس می کرد.
در علم تفسیر نیز علامه به تدریس مجمع البیان مرحوم طبرسی، و در تجوید و علم قرائت به آموزش شرح شاطبیه و تذکار معزّی می پرداخت.
همچنین، علامه به تدریس کتب حدیث، درایه و رجال، در طب به تدریس شرح الباب، و در ریاضی به تدریس هیأت و زیج همت گماشت.
استاد بعد از بازگشت از نجف اشرف به تهران، به درخواست شهید مدرس، در مدرسه سپه سالار به تدریس ریاضیات مشغول شد و نیز در مدرسه خان مروی به تدریس فلسفه پرداخت.
شیوه تدریس علامه باعث شد که اغلب شاگردان استاد ذوفنون یا مجتهد شوند. آیت اللّه حسن زاده آملی از چهره های شاخص علمی و از شاگردان علامه که حدود ۱۳ سال در محضر ایشان به فراگیری علوم پرداخت، چنین می‌نویسد:(۹) «اما اینکه من چگونه به خدمت ایشان رسیدم، از طریق آقا شیخ محمد تقی آملی بود که خیلی از ایشان تمجید می‌کرد. و تازه از آمل به تهران آمدم و رفتم به مسجد حوض. خیلی آدم زاهد و وارسته ای بود. با او گفتگو کردم. بالاخره، در جلسات رسائل و مکاسبش شرکت جستم.مرحوم شعرانی از طرفی مجسطی می‌گفت و طب و قانون و فقه و اصول و جواهر و قواعد را تحشیه می‌کرد و ریاضیات نیز می‌گفت.

استاد تا آخر عمر شریفش، به تدریس و ارائه خدمات علمی و تبلیغی مشغول بود. حتی در اواخر عمرش به علت بیماری، در منزل خود شبها «اسفار ملاصدرا»‌را تدریس می‌کرد.
قوامی واعظ، از شاگردان استاد، در بیان شیوه تدریسش در مقدمه کتاب «کشف المراد فی شرح تجرید» علامه شعرانی می‌نویسد: «آیت اللّه شعرانی بقدری مطالب عالیه علمی را تنزل می‌دادند تا همگان بتوانند از مواهب دانش که خدا نصیب ایشان کرده بهره مند گردند. شاگردان آن عالم عالی قدر با مثالهایی که به خود استاد اختصاص داشت، مطالب علمی را به خوبی درک می کردند.»(۱۰)
همچنین، استاد در کنار تدریس، به پرورش روحی و فکری شاگردان پرداخت، و با صفای روحی، سادگی، خوش خلقی و بی پیرایگی خود، شاگردان زیادی را گرد خود جمع کرد.

 * شاگردان

برخی از شاگردان آن عالم بزرگ عبارتند از حضرات آیات عظام:۱٫ آیت اللّه میرزا هاشم آملی (۱۳۲۲ ـ۱۴۱۳ هـ.ق): او در شهر آمل به دنیا آمد و پس از طی دوران مقدماتی، عازم تهران شد.در تهران، وی تحصیلاتش را نزد شهید مدرس، سید محمد تنکابنی و علامه شعرانی ادامه داد. سپس، وی در سال ۱۳۴۵هـ.ق به قم رفت، دوره عالی حوزه را در محضرت آیت اللّه حائری و آیت اللّه سید محمد حجت کوه کمره‌ای فرا گرفت و به درجه اجتهاد نائل شد. وی مدتی نیز، در نجف اشرف در محضر آیات: میرزای نائینی، آقا ضیاء عراقی و سید ابوالحسن اصفهانی به ادامه تحصیل پرداخت و سالها در حوزه علمیه قم فقه و اصول را تدریس کرد.
۲٫ آیت اللّه جوادی آملی: ایشان از فقها و فلاسفه بزرگ معاصر، و از استادان حوزه علمیه قم است، که دهها اثر علمی و فقهی دارد.
۳٫ آیت اللّه حسن زاده آملی: از شاگردان مبرّز علامه به شمار می‌روند، در این مقاله مفصل از ایشان سخن به میان آمد.
۴٫ استاد شیخ محمد حسن احمدی فقیه یزدی.
۵٫ استاد علی اکبر غفاری: او از شاگردان فرزانه استاد است، که در زمینه تصحیح و طبع آثار حدیثی شیعه، خدمات بی شائبه ای را ارائه کرده است.
۶٫ استاد میر جلال محدث ارموی(۱۳۲۳هـ.ق ـ ۱۳۵۸ هـ.ش): استاد در شهر ارومیه به دنیا آمد. وی پس از عمری تحصیل و تحقیق و تألیف، در تهران درگذشت و بیش از ۷۰ اثر علمی از خود برجای گذاشت.
برخی دیگر از شاگردان علامه، عبارتند از سید محمد باقر حجتی، محمد خوانساری، احمد سیاح، سید حسن سادات ناصری، سید عباس شجاعی، سید رضی شیرازی، قوامی واعظ، مهدی محقق و کمال مرتضوی.

 * تبلیغ دین

ـ‌ علامه شعرانی در کنار تدریس، تألیف و دیگر خدمات علمی، به تبلیغ سنتی دین نیز پرداخت. ایشان در سنگر مسجد، هیئت و…، به اقامه نماز جماعت، برپایی سخنرانی و احکام و… همت داشت. علامه مسجد حوض را در ملک شخصی خود برپا ساخت، اقامه جماعت را در آنجا بر عهده گرفت و به بیان اعتقادات، احکام و اخلاقیات پرداخت.وی با شیوه های نوین و عالمانه تبلیغی و اخلاق کریمه خویش، مردم زیادی را به دور خود جمع کرد و به خدمات بی شائبه تبلیغی مناسب با زمان پرداخت.
دکتر قوامی واعظ،از شاگردان برجسته استاد، در مقدمه نفس المهموم چنین می نویسد:(۱۱) «به یاد دارم که او درس تفسیر سیار خوبی را شروع کرده بودند، که جنبه تبلیغی نیز داشت. و پس از نماز جماعت، می آمدند و ایشان را از مسجد می بردند و در آن جلسه سیار که اهل فضل نیز شرکت داشتند، شبهات افراد را پاسخ قاطع داده، با مثالهای متناسب بیان می‌کردند. و راستی که استاد گرانقدر از نظر شخصی یک نفر ولی از حیث شخصیت و دیدگاه خود هزاران بیش بود.

از شمار دو چشم یک تن کم
و زشمار خرد هزاران بیش

 *تألیفات

از استاد علامه ۴۰ اثر ارزشمند علمی برجای ماند، که به فرموده آیت اللّه حسن زاده اگر همه این آثار گردآوری شوند، یک دائرة المعارف جامع اسلامی فراهم خواهد شد. این آثار در هفت رشته  تفسیر و علوم قرآنی، حدیث و درایه، عرفانی،فقه و اصول، احکام،فلسفه و کلام و تاریخ اسلام تدوین شده است.

 *وفات

گر نگاهی هست مرگ عالم و عامی یکی
چون به معنی بنگری آن دیگر و این دیگر است

مرگ نادان چیست او مرده بود در زندگی
وآن سزای سوختن چون چوب بی برگ و بر است

نیست کشور زنده جز با نام دانش زین سبب
مرگ دانا از شمار عقل مرگ کشور است
منابع :
 ۱٫ حسن زاده آملی، حسن، چهره‌های درخشان.
 ۲٫ همو، هزار و یک نکته.
 ۳٫ کیهان فرهنگی شماره ۵ مرداد ۱۳۶۳٫
 ۴٫ مجله نور علم، شماره ۵۰ و ۵۱٫
 ۵٫ محدث قمی، عباس، نفس المهموم، ترجمه ابوالحسن شعرانی.

 پی نوشت ها:

 ۱٫ شعرانی، نفس المهموم، مقدمه.
 ۲٫ شعرانی، نفس المهموم، ۲٫
 ۳٫ حسن زاده آملی، چهره های درخشان، ص ۹ ـ ۱۰٫
 ۴٫ مجله نور علم، شماره ۵۰ و ۵۱،ص ۷۸٫
 ۵٫ مجله نور علم، شماره ۵۰ و ۵۱،ص ۲۹٫
 ۶٫ همان،شماره ۵۰ و ۵۱،ص ۳۱٫
 ۷٫ کیهان فرهنگی، شماره ۵ ،۶٫
 ۸٫ مجله نور علم، شماره ۵۰ و ۵۱،ص ۳۱٫
 ۹٫ حسن زاده آملی، هزارو یک نکته، ج ۱، ص ۲۶۶٫
 ۱۰٫ مجله نور علم، شماره ۵۰ و ۵۱،ص ۲۸٫
 ۱۱٫ همان، ص ۸۰٫
 ۱۲٫ همان.

balatarin cloob Donbaler Donbaleh LinkPad Twitter Facebook Google Buzz Google Bookmarks Digg yahoo Technorati delicious
balatarin cloob Donbaler Donbaleh LinkPad Twitter Facebook Google Buzz Google Bookmarks Digg yahoo Technorati delicious
نقد و بررسی ادیان و فرقه های ضاله

جوابی بنویسید

ایمیل شما نشر نخواهد شدخانه های ضروری نشانه گذاری شده است. *

*

شما می‌توانید از این دستورات HTML استفاده کنید: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>