در هجدهم شعبان سال ۱۳۲۲ هجری قمری آنگاه که پدر و مادرش به زیارت ثامن‏الحجج مشرف شده بودند پا به عرصه حیات نهاد. پدرش که از صالحان و تقواپیشگان و ارادتمندان امام هشتم علیه‏السلام بود، نامش را محمدرضا گذاشت. دوران کودکی و نوجوانی را در طبس گذرانید و مبادی علوم را نزد پدر و سیدمحمدعلی معروف به میرزا جعفر فرا گرفت. به سال ۱۳۳۷ هجری قمری به فرمان پدر به مشهد مهاجرت کرد. در آن هنگام، او پانزده بهار را پشت سر نهاده و با شور و شوقی زایدالوصف برای ادامه تحصیل در حوزه مشهد رحل اقامت افکنده بود.
مقدمات و بخشی از مرحله سطح را نزد اساتید معروف حوزه مشهد آموخت: ادبیات عرب را نزد ادیب نیشابوری، اصول را نزد شیخ کاظم دامغانی، قوانین را نزد میرزا محمدحسین شهرستانی و شرح لمعه را نزد سید محمدباقر مدرس. اما حوزه مشهد نمی‏توانست عطش او را برای فراگیری علوم مختلف اسلامی فرو نشاند. از این‏رو به حوزه قم هجرت کرد. در آغاز به تکمیل مرحله سطح پرداخت: مکاسب شیخ انصاری و کفایة الاصول آخوند خراسانی را نزد عالم فرهیخته، آیت حق، سید علی یثربی کاشانی، رسائل شیخ انصاری را نزد آیت‏اللّه‏ العظمی مرحوم سید محمدتقی خوانساری و ریاض المسائل را نزد جمال‏السالکین، عارف و فقیه نامور آیت‏اللّه‏ میرزا جوادآقا ملکی تبریزی فرا گرفت. سپس به درس خارج فقه و گاه با عزمی استوار از حریم پدر ولایت، مدافع موّحد خاتم پیامبران صلی‏الله‏علیه‏و‏آله یعنی حضرت ابوطالب دفاع می‏کرد اصول راه یافت. در این مرحله هفت سال از محضر حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی، مؤسس حوزه علمیه قم، بهره گرفت. فلسفه و علوم عقلی را از محضر فیلسوفان فرزانه میرزا علی‏اکبر یزدی و سید ابوالحسن رفیعی قزوینی و فصوص الحکم محیی‏الدین عربی را نزد عارف و عالم بلند آوازه حضرت آیت‏اللّه‏ العظمی محمدعلی شاه‏آبادی فرا گرفت. وی در مدت اقامت خود در قم همواره ملازم استاد و مراد و محبوب خود میرزا جوادآقا ملکی تبریزی ـ قدس‏سره القدوسی ـ بود و از آن استاد الهی اخلاق و سیر و سلوک می‏آموخت.

محقق جوان ما در حالی که مجتهدی توانا بود و به دریافت چندین اجازه اجتهاد نائل آمده بود، باز هم از طلب علوم باز نایستاد و پس از چند سال برای تعظیم و تکریم هر چه بیشتر امام و ناکام گذاشتن دشمنان اسلام، تا چهل کیلومتری نجف اشرف به استقبال امام شتافت و با آگاهی و بصیرت می‏گفت ـ و بر این گفته پای می‏فشرد ـ که باید از زحمات این مرد (یعنی امام خمینی) تقدیر به عمل آورد.
اقامت در قم به نجف اشرف مهاجرت کرد. در حوزه نجف در دروس فقه و اصول اعلام و بزرگانی چون میرزا محمدحسین نایینی، آقاضیاءالدین عراقی، شیخ محمدحسین اصفهانی معروف به کمپانی، میرزا علی ایروانی و سید ابوالحسن اصفهانی شرکت جست و بهره‏ها گرفت. او از اصحاب مورد اعتماد و از اعضای دفتر استفتاءات آیت‏اللّه‏ العظمی سید ابوالحسن اصفهانی ـ مرجع مقتدر و مورد توجه خاص امام عصر ـ ارواحنا فداه ـ بود و حدود پانزده سال از محضر پر فیض او استفاده نمود. وی در همین زمان از مباحث کلامی و تفسیری عالم عامل و محقق مشهور آیت‏اللّه‏ شیخ محمدجواد بلاغی نیز بهره‏ها گرفت و ذخیره‏ها اندوخت.
استاد طبسی در تمام این مراحل به عنوان عالمی جدی و پرکار و خستگی‏ناپذیر مطرح بود و همگان به او به دیده عظمت می‏نگریستند.
محقق بزرگوار ما به تواضع، سعه‏صدر، خلق نیک، علوّ همت، بلندی اندیشه، ورع، تقوا، عفت و حیاء آراسته بود، چنانکه سیمای ظاهری او نیز سیمای علم، وقار، زیبا و پرجاذبه بود. او به بزرگان تعظیم می‏کرد و با خردسالان با مهر و عطوفت برخورد می‏نمود. همواره در سلام بر دیگران اعم از صغیر و کبیر، وضیع و شریف سبقت می‏گرفت. ساده‏زیستی و بی‏اعتنایی به زخارف دنیا شیوه او بود. او تا پایان عمر در خانه‏ای قدیمی و محقر زیست و از دنیا جز به قدر ضرورت برنگرفت و قناعت را همواره پیشه خود ساخت.

طبسی از دیدگاه علما و بزرگان

تعداد زیادی از مراجع و شخصیت‏های بزرگ معاصر محقق طبسی در باره مقام شامخ علمی و عملی او سخن گفته‏اند، که در این مقال، فقط سخن تنی چند از آنان را می‏آوریم:

۱ـ مرحوم محقق نایینی:

«جناب عالم عامل، فاضل کامل، تکیه‏گاه عالمان تقواپیشه و فضلا، ثقة‏الاسلام حاج شیخ محمدرضا طبسی ـ که همواره خدا او را تأیید کند ـ از جمله کسانی است که تمام توان خود را در طلب علم و عمل به کار گرفته تا به درجه والای اجتهاد نائل آمده و به صلاح و رشاد قرین گردیده است. او می‏تواند به احکامی که به شیوه متداول میان مجتهدان بزرگ استنباط می‏کند، عمل کند.»
(ماه صفر سال ۱۳۴۹ق)

۲ـ آقاضیاء عراقی:

«عالم عامل و فاضل کامل، تکیه‏گاه و پشتیبان فقهای راشدین و عماد فضلا و مجتهدین، شیخ بزرگوار و پاک‏سرشت، رکن مورد اعتماد، غوّاص دریای دانش، و محور تقوا و حلم، افتخار اعلام، شخصیت مورد وثوق و سربلند و ستوده همگان، کنز عرفان، و نحریر زمان، دانشور راه یافته (به قله کمال)، شیخ محمدرضا طبسی که از وطن خود به نجف مهاجرت کرد و با جدیت و کوشش فراوان در محضر بزرگان و بهره‏گیری از عنصر زمان چنان کوشید که به مقصود نائل آمد و مجتهدی عادل گردید، پس او را سزد که به آنچه استنباط کند، عمل نماید و در مسائلی که اجتهاد کند، تقلید بر او حرام است، و او از همان اختیاراتی برخوردار است که مجتهدان در زمان غیبت امام عصر(عج) از آن برخوردارند، و او را به تقوای الهی توصیه می‏کنم که بهترین زاد راه آدمی است.»
(سال ۱۳۴۹ق)

۳ـ آیت‏اللّه‏ العظمی سید ابوالحسن اصفهانی:

«… جناب عالم عامل، و فاضل کامل، صاحب اندیشه قویم، و سلیقه مستقیم، صفّی زکیّ [= دوست صمیمی و برگزیده و نیکوکار]، مورد اطمینان، ثقة‏الاسلام شیخ محمدرضا طبسی ـ دامت تأییداته ـ از کسانی است که عمر خود را در تحصیل علوم شرعی، و تنقیح مبانی نظری آن صرف کرده و در محضر جمعی از بزرگان و بر این حقیر، مدت زیادی حضور یافته و در علوم دینی به فحص و بحث و افاده و استفاده و تحقیق و تدقیق، و جدّ و جهد پرداخته تا آنکه از عالمان برجسته گردیده، از آنان که مشارالیه با لبنان [= آنکه همگان او را با انگشتان به یکدیگر نشان می‏دهند و زبانزد خاص و عام است [گردیده است؛ پس او را سزد که به احکامی که به روش متداول میان اعلام استنباط می‏کند، عمل کند، و به او اجازه دادم که آنچه را روایت آن از طریق من به صحت پیوسته است روایت کند ...»(سال ۱۳۴۸ق)

۴ـ آیت‏اللّه‏ العظمی حاج شیخ عبدالکریم حائری، بنیانگذار حوزه علمیه قم:

«[آیت‏اللّه‏ طبسی] مدتی طولانی در درس من حاضر شده و با جدیت و کوشش فراوان به تنقیح مسائل شرعی از مبانی نظری آن به آنسان که در میان عالمان عامل متداول است، پرداخته است، پس خدای را بر این نعمت عظمی و عطیّه کبری [= نعمت و بخشش بزرگ] شکر کند و سپاس گوید …» ۵ ـ فرزانه فرهیخته و کتابشناس بزرگ، صاحب کتاب گرانسنگ الذریعة، مرحوم شیخ آقابزرگ تهرانی:
«چون در روز مبعث خاتم پیامبران صلی‏الله‏علیه‏و‏آله از سامراء به نجف اشرف برای زیارت سرور اوصیاء، امیرالمؤمنین علیه‏السلام شرفیاب گشتم، از حسن اتفاق برخورد کردم به دانشور مورد اعتماد بزرگان، و دست‏پرورده مجتهدان بزرگوار، عالم عامل و فاضل کامل، دارای مزایای ارجمند، و آثار زیبا و ارزشمند، محقق مدقق، صاحب تألیفات ممتّع، و آثار کم‏نظیر، فخر شیعه و مایه قوام شریعت، علامه پارسای تقواپیشه، مولانا حاج شیخ محمدرضا مشهور به مروّج طبسی قمی ـ که خدای امثال وی را فراوان کند و شریعت محمدی را به وجود او تأیید نماید …»
(سال ۱۳۵۱ق)

۶ـ صاحب دائرة‏المعارف عظیم اعیان الشیعه، مرحوم آیت‏اللّه‏ سید محسن جبل عاملی

در ضمن اجازه‏ای از علامه طبسی این‏گونه تعبیر می‏کند:
«… برادر الهی، عالم عامل، فاضل کامل، زبدة العلماء و عمدة الفضلاء، مولانا الشیخ محمدرضا مشهور به مروّج طبسی …»
(سال ۱۳۵۲ق)
ایشان پس از ورود امام به نجف اشرف و تشکیل نماز جماعت ایشان در مسجد شیخ انصاری ـ قدس سره ـ، به منظور تأیید و تجلیل و تثبیت موقعیت امام، نماز جماعت خود را در حرم مطهر امیرمؤمنان علیه‏السلام تعطیل کرد و در نماز جماعت امام شرکت می‏نمود.

۷ـ آیت‏اللّه‏ العظمی محمدباقر بیرجندی خراسانی، صاحب کتاب الاحمر که عالمی بسیار دقیق و محدثی خبیر بوده است

در ضمن اجازه‏ای که به محقق طبسی داده است از او این‏گونه تعبیر کرده است:
«جناب مؤیِّد یگانه، عالم کامل فرزانه، پیشتاز فضلای متبحّر، و زبده عالمان مکرّم محترم، فخر اعلام و مروّج احکام، شیخ جلیل نبیل [= استاد بزرگ شریف]…»
(سال ۱۳۴۹ق)

۸ ـ حکیم متألّه و عارف بی‏بدیل، آیت‏اللّه‏ العظمی محمدعلی شاه‏آبادی:

«و از جمله کسانی که در خلوت و جلْوت، و در شب و روز به کشف حقایق و دقایق دانش دین پرداخته و مسایل دینی را بر بنیادهای آن استوار ساخته و حلال و حرام دین را از آن استنباط کرده تا آنکه مدال افتخار «انتم افقه الناس اذا عرفتم معانی کلامنا» آنکه در راه صدق و صفا سلوک کرده و مراتب قرب و کمال را درنوردیده و به آسمان دانش و تقوا عروج کرده، همنام مولای ما و امید ما حضرت رضا (علیه آلاف التحیة و الثناء)، حاج شیخ محمدرضا طبسی است …»

آثار و کتب محقق طبسی

مرحوم آیت‏اللّه‏ طبسی از جمله دانشمندانی بود که در سنگر دین با حربه قلم، دلسوزانه به دفاع از دین می‏پرداخت. حاصل این مرزبانی، سی و پنج کتاب و رساله است که به بعضی از آنها اشاره می‏کنیم:
*۱ـ گاه با عزمی استوار از حریم پدر ولایت، مدافع موّحد خاتم پیامبران صلی‏الله‏علیه‏و‏آله یعنی حضرت ابوطالب دفاع می‏کرد و در اثری ماندگار و ممتّع به معرفی آن یگانه مدافع رسول اکرم صلی‏الله‏علیه‏و‏آله در سخت‏ترین شرایط، می‏پرداخت و پرده‏های ابهام را که از سوی دشمنان فرزندش علی علیه‏السلام پدیده آمده است، کنار می‏زد و به این هم بسنده نمی‏کرد و هر ساله در روز رحلت غمبار جناب ابوطالب به سوگ می‏نشست و مجلس ذکر مصیبت ترتیب می‏داد. کتاب «منیة‏الراغب فی ایمان ابی‏طالب» که تحت عنوان «ابوطالب یگانه مدافع اسلام» ترجمه شده است.
*۲ـ گاه مشعل هدایت به دست می‏گرفت و به بیرون راندن دیوسیرتان و اندیشه‏های ناباب آنها از حوزه دین همت می‏گماشت:
الف) مصباح الهدی فی الرّد علی القادیانیة
ب) قادیانی چه می‏گوید؟
ج) الصوفیة المبتدعة
*۳ـ گاه به تشیید پایه‏های دین می‏پرداخت و اصول عقاید را می‏نگاشت:
۱ـالاعتقادات
۲ـ دروس فی‏العقیدة و العقائد
۳ـ تبصرة المتعلمین فی عقائد المؤمنین
۴ـ عقد الفرائد فی اصول العقائد
۵ـ القول الفصیح فی اصول الدین الصحیح
۶ـ الشیعة و الرجعة
۷ـ اثبات الرجعة
۸ـ الامام الغائب
۹ـ ذخیرة العباد فی ما یتعلق بالمعاد
و …
*۴ـ گاه در محضر بزرگان زانوی تلّمذ به زمین می‏زد و از خرمن دانش آنها خوشه‏های فقه و اصول می‏چید:
۱ـ تقریرات بحث آیت‏اللّه‏ العظمی سید ابوالحسن اصفهانی
۲ـ تقریرات بحث آیت‏اللّه‏ العظمی شیخ محمدحسین نایینی
۳ـ تقریرات بحث آیت‏اللّه‏ العظمی شیخ ضیاءالدین عراقی
*۵ـ گاه خود دامن همت به کمر می‏زد و برای افزایش بصیرت دانشجویان و متعلمان یا برای راهنمایی بندگان خدای سبحان، قلم می‏زد:
۱ـ ذخیرة الصالحین فی شرح تبصرة المتعلمین (دوره فقه استدلالی)
۲ـ رسالة فی الحج
۳ـ رسالة فی المعاطاة
۴ـ مباحث فی علم الأصول
۵ـ طریق النجاة (رساله عملیه ایشان)
*۶ـ گاه به قرآن روی می‏آورد و به تفسیر آن می‏پرداخت:
۱ـ جامع البیان فی تفسیر القرآن
۲ـ تفسیر سوره عمّ
*۷ـ و در پایان به سوی مشعل هدایت و سفینه نجات روی آورد:
۱ـ مقتل الامام الحسین علیه‏السلام
۲ـ النهضة الحسینیة و الدعوة الالهیة
در ضمن تلگرامی که حاکی از قوّت ایمان و فراستی مؤمنانه است خطاب به عَلَم نخست‏وزیر وقت رژیم ستمشاهی می‏نویسد: «کاری نکن که عَلَم بر تو سرنگون گردد.»

همراه با امام، همگام با انقلاب

۱ـ یکی از اهداف شوم رژیم مستبد شاهنشاهی از تبعید امام خمینی ـ قدس سره ـ از ترکیه به نجف اشرف به خیال خام او کوچک کردن امام و محو کردن شخصیت ایشان در پرتو شخصیت‏های بزرگ علمی حوزه نجف بود. محقق طبسی از جمله کسانی بود که برای تعظیم و تکریم هر چه بیشتر امام و ناکام گذاشتن دشمنان اسلام، تا چهل کیلومتری نجف اشرف به استقبال امام شتافت و با آگاهی و بصیرت می‏گفت ـ و بر این گفته پای می‏فشرد ـ که باید از زحمات این مرد (یعنی امام خمینی) تقدیر به عمل آورد.
۲ـ در همان راستا حرکت زیبای دیگری را از محقق طبسی شاهد هستیم. ایشان پس از ورود امام به نجف اشرف و تشکیل نماز جماعت ایشان در مسجد شیخ انصاری ـ قدس سره ـ، به منظور تأیید و تجلیل و تثبیت موقعیت امام، نماز جماعت خود را در حرم مطهر امیرمؤمنان علیه‏السلام تعطیل کرد و در نماز جماعت امام شرکت می‏نمود.
۳ـ همچنین ایشان از جمله عالمان آگاه و بزرگواری بود که برای خنثی کردن حرکت کور دشمنان اسلام، در تأیید و حمایت از امام خمینی اعلامیه صادر کردند و تلگرام فرستادند.
۴ـ این رجل الهی و شیربیشه علم و تقوا و کیاست در دفاع از اسلام و امام در
ضمن تلگرامی که حاکی از قوّت ایمان و فراستی مؤمنانه است خطاب به عَلَم نخست‏وزیر وقت رژیم ستمشاهی می‏نویسد: «کاری نکن که عَلَم بر تو سرنگون گردد.»
۵ـ ایشان حمایت از امام خمینی(قدس سره) را حمایت از امام زمان علیه‏السلام می‏دانستند.
۶ـ در جریان دفاع مقدس، دیگران را به شرکت فعال در جبهه تشویق می‏کرد و همواره آرزو می‏کرد که ای کاش پیری و ضغف قوا مانع ایشان از رفتن به جبهه نبود و می‏توانست دوشادوش رزمندگان اسلام از حریم کشور امام زمان ـ ارواحنا فداه ـ دفاع کند.
۷ـ ایشان به این اکتفا نکرد و فرزند رشیدش آقا محمدصادق را در جریان دفاع مقدس تقدیم انقلاب کرد و افتخار پدر شهید بودن را نیز به دست آورد.

عروج به سوی معبود

مرحوم آیت‏اللّه‏ طبسی پس از سال‏ها رنج و زحمت طاقت‏فرسا در راه اعتلای دین، رو به افول نهاد. در سال ۱۳۹۹ هـ .ق به بیماری جانکاهی که از کثرت اشتغال به تألیف و اهتمام در امر دین پدید آمده بود مبتلا گردید و سرانجام در بیست و پنجم ماه ربیع‏الاول سال ۱۴۰۵ ندای حق را لبیک گفت و رخ در نقاب خاک کشید. پیکر پاک و مطهر این عالم ربّانی در جوار حضرت فاطمه معصومه علیها‏السلام در حجره ۳۸ صحن بزرگ به خاک سپرده شد.

مطالب مرتبط :

• فراگیر شدن قدرت و نفوذ مکتب تشیع در جهان
• تنها ذات خدا مستقل است
• فرمایشات مشکل گشا از آیت الله بهجت
• زندگینامه حکیم آیت الله جهانگیرخان قشقایی
• زندگینامه شیخ صدوق صاحب خصال

آثار و كتب محقق طبسي, آقاضياء عراقي, آيت اللّه شيخ محمدرضا طبسي, آيت اللّه شيخ محمدرضا طبسي (ره), آيت‏اللّه‏ العظمي حاج شيخ عبدالكريم حائري, آيت‏اللّه‏ العظمي سيد ابوالحسن اصفهاني, آيت‏اللّه‏ العظمي محمدباقر بيرجندي خراساني, آيت‏اللّه‏ العظمي محمدعلي شاه‏آبادي, آيت‏اللّه‏ سيد محسن جبل عاملي, زندگی نامه آيت اللّه شيخ محمدرضا طبسي (ره), شيخ محمدرضا طبسي, محمدرضا طبسي