استغفار
استغفار در لغت از ماده غفر[۱] مصدر باب استفعال به معنى پوشانیدن و محو آثار خطاء است[۲]و در اصطلاح طلب غفران نمودن با زبان و عمل[۳]است و طلب مغفرت در صورتى محقّق مىشود که ندامت قلبى و پشیمانى از خطایى که واقع شده است حاصل گردد.[۴]
نخستین مرتبه تقوى، بیزارى از زشتیها و انگیزههاى نفسانی مىباشد که با خرد، منافات دارد. این مرتبه، همان مقام استغفار است.[۵]استغفار درجه بلند مرتبگان و صدای استغفار خوشترین صدا در نزد پروردگار است.
توبه و استغفار
استغفار طلب آمرزش است و او مقرون به توبه است.[۶] حال فرق میان توبه و استغفار این است که:
۱- استغفار، طلب آمرزش است بوسیله دعا، توبه یا … ولى توبه پشیمانى از معصیت و تصمیم بر عدم تکرار آن است.[۷]
۲- استغفار، طلب مغفرت مىباشد براى گناهان گذشته، نه گناهان آینده ولى توبه، طلب مغفرت از گناهان گذشته و تعهد بر ترک گناهان آینده است.[۸]
۳- در توبه درخواست لقاء خدا و درک وصل او است، ولى در استغفار درخواست آمرزش خود و رفع موانع و حجابها است.[۹]
۴- توبه مختص به گنهکار است که حقیقتاً از عمل خود پشیمان است و لکن استغفار دعاء است بمعنى طلب مغفرت.[۱۰]
شرایط استغفار
حضرت على (ع) فرمودند: مىدانى معناى استغفار چیست؟ استغفار درجه والا مقامان است و داراى شش معنا است، اوّل- پشیمانى از آنچه گذشت، دوّم- تصمیم به عدم بازگشت، سوم- پرداختن حقوق مردم چنانکه خدا را پاک دیدار کنى که چیزى بر عهده تو نباشد، چهارم- تمام واجبهاى ضایع ساخته را به جا آورى پنجم- گوشتى که از حرام بر اندامت روییده با اندوه فراوان آب کنى چنانکه پوست به استخوان چسبیده، گوشت تازه بروید. ششم- رنج طاعت را به تن بچشانى چنانکه شیرینى گناه را به او چشانده بودى. پس آنگاه بگویى استغفر اللَّه! [۱۱]
علامه طباطبایی(ره) استغفار را مشروط به توبه و عمل صالح دانسته است[۱۲]و میفرمایند: استغفار کسى مؤثر است که نخواهد آن عمل زشت را هم چنان مرتکب شود.[۱۳]
پس استغفار به درگاه خداوند، زمینه نزول برکاتی را فراهم می کند اما این حکم شامل مشرکین[۱۴] نمی شود. استغفار کردن برای منافقان به دلیل کفر و فسق آنها بیاثر میباشد.
آیه ای[۱۵]خطاب به رسول گرامى(ص) میفرماید: چنانچه در باره منافقان طلب عفو و آمرزش نمائى و یا از این درخواست صرف نظر کنى یکسان است و چنانچه هفتاد بار براى آنان طلب عفو و مغفرت نمائى پروردگار آنها را نخواهد آمرزید؛ زیرا مغفرت و آمرزش عبارت از محو گناه است و تیرهگى آن از صحیفه روان گناهکار زایل شود و صفاء یابد.
زمینه های استغفار
آنچه زمینه استغفار می شود به قرار ذیل میباشد:
۱-آگاهی از آمرزش پذیری خداوند[۱۶]، مقتضی درخواست آمرزش از او[۱۷]
۲-امید به رحمت خدا[۱۸]
۳-ایمان [۱۹]
«فرشتگانى که حاملان عرشند… براى مؤمنان استغفار مىکنند…[۲۰] »
۴-توبه پذیری خدا
«پروردگارت را تسبیح و حمد کن و از او آمرزش بخواه که او بسیار توبهپذیر است»[۲۱]
۵-توجه به حکمت و عزت خدا
« پروردگارا!… ما را ببخش، اى پروردگار ما که تو عزیز و حکیمى![۲۲]»
۶-توجه به فرجام امور[۲۳]
۷-توجه به قدرت خدا[۲۴]
۸- توجه به ولایت خدا[۲۵]
۹-ذکر خدا[۲۶]
۱۰-مشاهده عذاب: «و چیزى مردم را بازنداشت از اینکه- وقتى هدایت به سراغشان آمد- ایمان بیاورند و از پروردگارشان طلب آمرزش کنند، جز اینکه … یا عذاب (الهى) در برابرشان قرار گیرد»[۲۷]
موانع استغفار
۱-شرک و بت پرستی[۲۸]
«و اى قوم من! از پروردگارتان طلب آمرزش کنید…*گفتند:… و ما خدایان خود را بخاطر حرف تو، رها نخواهیم کرد!…»[۲۹]
۲-تقلید کورکورانه[۳۰]
۳-جهل
«ازپروردگار خود، آمرزش بطلبید…*گفتند: «اى شعیب! بسیارى از آنچه را مىگویى، ما نمىفهمیم!…»[۳۱]
۴-ظلم[۳۲]
۵-فسق [۳۳]
۶-لجاجت [۳۴]
۷-عصیان و نافرمانی [۳۵]
آداب استغفار
۱- استغفار در سحر:
«و در سحرگاهان، استغفار مىنمایند.»[۳۶]
۲-استغفار درشب جمعه:[۳۷]
«بزودى براى شما از پروردگارم آمرزش مىطلبم…»[۳۸] علت اینکه حضرت یعقوب در همان حال براى آنها طلب آمرزش نکرد این بود که میخواست در سحر شب جمعه براى آمرزش آنها دعا کند[۳۹]
۳- از آداب دعا و استغفار، ابتدا اعتراف به گناه است. [۴۰]
«پروردگارا! ما به خویشتن ستم کردیم! و اگر ما را نبخشى و…»[۴۱]
۴- اظهارایمان[۴۲]:
«پروردگارا! ما ایمان آوردهایم پس گناهان ما را بیامرز، …[۴۳]»
۵-توجه به ربوبیت خدا:[۴۴]
«رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا … »[۴۵]
۶-توجه به ولایت خدا:[۴۶]
« پروردگارا! … ما را ببخش و در رحمت خود قرار ده! تو مولا و سرپرست مایى،…[۴۷]»
۷-توسل به انبیاءبرای آمرزش خواهی: [۴۸]
« اگر این مخالفان …به نزد تو مىآمدند و از خدا طلب آمرزش مىکردند و پیامبر هم براى آنها استغفار مىکرد خدا را توبه پذیر و مهربان مىیافتند» [۴۹]
۸-ذکرصفات کمال خدا در استغفار[۵۰]:
«پروردگارا! مرا ببخش و رحمت کن و تو بهترین رحم کنندگانى! »[۵۱]
۹-یاد خدا:[۵۲]
«و آنها که وقتى مرتکب عمل زشتى شوند، یا به خود ستم کنند، به یاد خدا مىافتند و براى گناهان خود، طلب آمرزش مىکنند- و کیست جز خدا که گناهان را ببخشد؟…»[۵۳]
آثار استغفار
۱- زمینه ساز آمرزش گناه:
« کسى که کار بدى انجام دهد یا به خود ستم کند، سپس از خداوند طلب آمرزش نماید، خدا را آمرزنده و مهربان خواهد یافت.»[۵۴]
حضرت رضا(ع) فرمودند: «مثل استغفار (و ریختن گناهان بسبب آن) چون برگى است بر درختى که (در فصل پائیز آن درخت) بجنبد و آن برگ بریزد…»[۵۵]
۲-بهترین عبادت:
حضرت رضا(ع):
«استغفار و کلام لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ، بهترین عبادت است» [۵۶]
۳-بهترین دعا:
رسول خدا (ص) فرمود:« بهترین دعا استغفار است.»[۵۷]
و زمینه ساز اجابت دعا:[۵۸]
«پروردگارا! مرا ببخش و حکومتى به من عطا کن…پس ما باد را مسخّر او ساختیم…»[۵۹]
۴-نورانیت نامه اعمال:
امام صادق(ع) فرمود: «هر گاه بنده بسیار استغفار کند نامه عملش بالا رود در حالى که میدرخشد.»[۶۰]
۵- سبب افزایش توان: «اى قوم من! از پروردگارتان طلب آمرزش کنید، سپس به سوى او بازگردید تا… نیرویى بر نیرویتان بیفزاید!»[۶۱]
۶- زمینه ساز نزول باران، امداد با فرزند،مال ورونق کشاورزی:[۶۲]«از پروردگار خویش آمرزش بطلبید که او بسیار آمرزنده است * تا بارانهاى پربرکت آسمان را پى در پى بر شما فرستد* و شما را با اموال و فرزندان فراوان کمک کند و باغهاى سرسبز و نهرهاى جارى در اختیارتان قرار دهد.»[۶۳]
۷- منشأ بهره مندی از امکانت خوب دنیا: «از پروردگار خویش آمرزش بطلبید سپس بسوى او بازگردید تا شما را تا مدّت معیّنى (از مواهب زندگى این جهان) به خوبى بهرهمند سازد…»[۶۴]
رسول خدا (ص) فرمودند: «هر که استغفار کند خدا براى او از هر غمى گشایش و از هر تنگنائى مفرى پدید آرد. و او را از جایى که انتظار ندارد روزى دهد»[۶۵]
۸- سبب جلب رحمت و محبت خدا: «از پروردگار خود آمرزش بطلبید و به سوى او بازگردید که پروردگارم مهربان و دوستدار (بندگان توبهکار) است!»[۶۶]
«…چرا از خداوند تقاضاى آمرزش نمىکنید تا شاید مشمول رحمت (او) شوید؟!»[۶۷]
۹-مایه نجات از عذاب الهی: «…و (نیز) تا استغفار مىکنند، خدا عذابشان نمىکند»[۶۸]
امیر مؤمنان (ع) فرمود: «در زمین دو وسیله براى امان از عذاب الهى است، یکى از آن دو از دست رفته و اینک به دوّمى متمسّک شوید، امّا امان اوّلى رسول اکرم(ص) است ولى امان دوّم استغفار است.»[۶۹]
۱۰-راه نجات:
حضرت على(ع): «شگفتا از کسى که ناامید باشد و نجات با اوست. پرسیدند نجات چیست؟ فرمود: استغفار.»[۷۰]
۱۱-قطع کننده ریشه شیطان:
رسول خدا(ص) فرمود: «استغفار و طلب آمرزش از خداوند، ریشه شیطان را قطع مىنماید.»[۷۱]
۱۲-جلاء دهنده دل:
رسول خدا(ص) فرمود: «قلبها را زنگارى است چون زنگ مس که باید با استغفار، جلایش دهید.»[۷۲]
پس آنگاه که آدمی در اثر غفلت و یا طغیان هواهای نفسانی دچار گناه شد باید بیدرنگ خود را در معرض رحمت واسعه الهی قرار دهد و از او آمرزش طلبد و با استغفار دل و جان خویش را شست و شو دهد.
[۱]- به معنای پوشاندن و مستور کردن. قرشى سید على اکبر ؛ قاموس قرآن، تهران، دار الکتب الإسلامیة،۱۳۷۱ ش، ششم،، ج۵، ص ۱۰۸
[۲]- مصطفوى ،حسن؛تفسیر روشن، تهران، مرکز نشر کتاب،۱۳۸۰ ش، اول، ج۶، ص ۵۴
[۳]- راغب اصفهانی،حسین بن محمد؛ ترجمه وتحقیق مفردات الفاظ قرآن، خسروى حسینى سید غلامرضا، تهران، انتشارات مرتضوى،۱۳۷۵ ش، دوم، ج۲ص۷۰۳
[۴] – تفسیر روشن، ج۶، ص ۵۴
[۵] – گنابادی،سلطان محمد؛ترجمه بیان السعادة فى مقامات العبادة، خانى رضا / حشمت الله ریاضى، تهران، مرکز چاپ و انتشارات دانشگاه پیامنور،۱۳۷۲ ش، اول ، ج۱، ص ۴۲۴
[۶]- أطیب البیان فی تفسیر القرآن، ج۱۳، ص ۲۰۹
[۷] – طبرسی،فضل بن حسن؛ ترجمه مجمع البیان فى تفسیر القرآن، مترجمان، تهران، انتشارات فراهانى،۱۳۶۰ ش، اول ، ج۷، ص ۱۳۳
[۸] – نجفى خمینى محمد جواد ؛تفسیر آسان، تهران، انتشارات اسلامیه،۱۳۹۸ ق، اول، ج۷، ص ۲۲۰
[۹]- تفسیر روشن، ج۶، ص ۱۸۵
[۱۰] أطیب البیان فی تفسیر القرآن، ج۷، ص ۲۷۶
[۱۱]- سید رضی؛ نهج البلاغة، محمد دشتى، قم، مشهور،۱۳۷۹ ش، اول، ح۴۱۷
[۱۲]- طباطبایی،محمد حسین؛ ترجمه تفسیر المیزان، موسوى همدانى سید محمد باقر، قم، دفتر انتشارات اسلامى جامعهى مدرسین حوزه علمیه قم،۱۳۷۴ ش، پنجم،ج۴، ص ۳۶
[۱۳]ترجمه تفسیر المیزان، ج۴، ص ۳۰
[۱۴] -سوره توبه،آیه۱۱۳«ما کانَ لِلنَّبِیِّ وَ الَّذِینَ آمَنُوا أَنْ یَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِکِینَ وَ لَوْ کانُوا أُولِی قُرْبى مِنْ بَعْدِ ما تَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحابُ الْجَحِیمِ»
[۱۵] -سوره توبه،آیه ۸۰«اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِینَ مَرَّةً فَلَنْ یَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ ذلِکَ بِأَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ اللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْفاسِقِینَ»
[۱۶] – قرائتى محسن ؛ تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگى درسهایى از قرآن،۱۳۸۳ ش، یازدهم،ج۵ ، ص ۳۷۴
[۱۷] -سوره آل عمران،آیه۱۳۵/سوره قصص،آیه۱۶و…
[۱۸] -سوره نمل،آیه ۴۶ «قالَ یا قَوْمِ لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ بِالسَّیِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ لَوْ لا تَسْتَغْفِرُونَ اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ»و تفسیر نور ، ج۲ ،ص ۳۷۶
[۱۹] – بابایی، احمد علی، برگزیده تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۸۲ هـ ش، سیزدهم،،ج۴ ، ص ۲۵۵
[۲۰] -سوره غافر،آیه۷ «الَّذِینَ یَحْمِلُونَ الْعَرْشَ … یَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِینَ آمَنُوا…»
[۲۱] -سوره نصر ،آیه۳« فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ وَ اسْتَغْفِرْهُ إِنَّهُ کانَ تَوَّاباً»
[۲۲] -سورهممتحنه،آیه۵«… اغْفِرْ لَنا رَبَّنا إِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ»
[۲۳] -سوره بقره،آیه۲۸۵ وَ قالُوا سَمِعْنا وَ أَطَعْنا غُفْرانَکَ رَبَّنا وَ إِلَیْکَ الْمَصِیرُو تفسیر نور ، ج۵ ، ص ۳۳۶
[۲۴] -سوره هود،آیه ۳-۴«وَ أَنِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ … وَ هُوَ عَلى کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ »
[۲۵] -سوره بقره،آیه۲۸۶ «…اغْفِرْ لَنا وَ ارْحَمْنا أَنْتَ مَوْلانا…»
[۲۶] – سوره آل عمران،آیه۱۳۵
[۲۷] -سوره کهف،آیه۵۵
[۲۸] – أطیب البیان فی تفسیر القرآن ، ج۱۳ ،ص ۲۳
[۲۹] -سوره هود،آیه۵۲-۵۳« وَ یا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ…* قالُوا … وَ ما نَحْنُ بِتارِکِی آلِهَتِنا عَنْ قَوْلِکَ ….»
[۳۰] -سوره هود،آیه۶۱-۶۲«…فَاسْتَغْفِرُوهُ…* قالُوا … أَ تَنْهانا أَنْ نَعْبُدَ ما یَعْبُدُ آباؤُنا … »
[۳۱] – سوره هود،آیه۹۰-۹۱«وَ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ …*قالُوا یا شُعَیْبُ ما نَفْقَهُ کَثِیراً مِمَّا تَقُولُ …»
[۳۲] -سوره اعراف،آیه۱۶۲-۱۶۱« وَ إِذْ قِیلَ لَهُمُ اسْکُنُوا هذِهِ الْقَرْیَةَ وَ کُلُوا مِنْها حَیْثُ شِئْتُمْ وَ قُولُوا حِطَّةٌ وَ ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً نَغْفِرْ لَکُمْ خَطِیئاتِکُمْ…* فَبَدَّلَ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلاً غَیْرَ الَّذِی قِیلَ لَهُمْ …»
[۳۳] -همان
[۳۴] -سوره کهف،آیه۵۵
[۳۵] – سوره نوح،آیه۱۰-۲۱«فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کانَ غَفَّاراً *… قالَ نُوحٌ رَبِّ إِنَّهُمْ عَصَوْنِی وَ اتَّبَعُوا مَنْ لَمْ یَزِدْهُ مالُهُ وَ وَلَدُهُ إِلاَّ خَساراً »
[۳۶]- سوره آل عمران،آیه ۱۷و سوره ذاریات ،آیه۱۸ «وَ الْمُسْتَغْفِرِینَ بِالْأَسْحار»
[۳۷] – أطیب البیان فی تفسیر القرآن، ج۷، ص ۲۷۶
[۳۸]-سوره یوسف ،آیه۹۸«قالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَکُمْ …»
[۳۹]- مجمع البیان، ج۱۲ ،ص۲۹۵
[۴۰] تفسیر نور، ج۴، ص ۴۳
[۴۱]- سوره اعراف ،آیه۲۳ «قالا رَبَّنا ظَلَمْنا … وَ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا …»
[۴۲] انوار درخشان، ج۸، ص ۷۶
[۴۳]- سوره آل عمران،آیه۱۶/۱۹۳ «الَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنا إِنَّنا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا …»
[۴۴] ترجمه المیزان، ج۱۰، ص ۵۶۰
[۴۵]- سوره آل عمران ،آیه۱۴۷/۱۹۳و…
[۴۶] – ترجمه بیان السعادة ، ج۳ ، ص ۴۸۰
[۴۷] -سوره بقره ،آیه۲۸۶«رَبَّنا … وَ اغْفِرْ لَنا وَ ارْحَمْنا أَنْتَ مَوْلانا…»
[۴۸] – تفسیر نور ، ج۷ ص ۲۷۶و مکارم شیرازى، ناصر ؛تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة،۱۳۷۴ ش، اول ، ج۱۰ ،ص ۷۵
[۴۹] -سوره نساء،آیه۶۴«…وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُکَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِیماً»
[۵۰] – برگزیده تفسیر نمونه ، ج۲ ،ص ۳۲۳و تفسیر نور ، ج۱۰، ص ۱۰۸
[۵۱]- سوره مؤمنون،آیه۱۱۸« وَ قُلْ رَبِّ اغْفِرْ وَ ارْحَمْ وَ أَنْتَ خَیْرُ الرَّاحِمِینَ»
[۵۲] – تفسیر آسان ، ج۱۱ ،ص ۲۸۲
[۵۳] – سوره آل عمران ،آیه۱۳۵« وَ الَّذِینَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَکَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَ مَنْ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ….»
[۵۴] – سوره نساء،آیه ۱۱۰ «وَ مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً أَوْ یَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ یَسْتَغْفِرِ اللَّهَ یَجِدِ اللَّهَ غَفُوراً رَحِیماً»
[۵۵]- شیخ کلینی؛اصول کافى، حاج سید جواد مصطفوى، تهران، کتاب فروشى علمیه اسلامیه،اول،ج۴، ص ۱۷۲
[۵۶] آیین بندگى و نیایش ، ص ۴۴۵
[۵۷]- اصول کافى ، ج۴، ص ۲۶۶
[۵۸] – تفسیر نور ، ج۱۰ ،ص ۱۰۸
[۵۹]سوره ص،آیه۳۵و۳۹« قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِی وَ هَبْ لِی مُلْکاً …فَسَخَّرْنا لَهُ »
[۶۰] -اصول کافى ، ج۴، ص: ۲۶۵
[۶۱] -سوره هود ،آیه۵۲ «وَ یا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ یُرْسِلِ السَّماءَ عَلَیْکُمْ مِدْراراً وَ یَزِدْکُمْ قُوَّةً إِلى قُوَّتِکُمْ»
[۶۲] – تفسیر نمونه ، ج۲۵ ،ص ۷۳
[۶۳] -:سوره نوح،آیه۱۰-۱۲« فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کانَ غَفَّاراً* یُرْسِلِ السَّماءَ عَلَیْکُمْ مِدْراراً *وَ یُمْدِدْکُمْ بِأَمْوالٍ وَ بَنِینَ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ جَنَّاتٍ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ أَنْهارا»
[۶۴] -سوره هود،آیه۳« وَ أَنِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ یُمَتِّعْکُمْ مَتاعاً حَسَناً إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى …»
[۶۵]- پاینده، ابو القاسم ؛ نهج الفصاحة مجموعه کلمات قصار حضرت رسول ص، تهران، دنیاى دانش،۱۳۸۲ ش، چهارم،ص ۷۵۶
[۶۶]سوره هود ،آیه۹۰ «وَ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ إِنَّ رَبِّی رَحِیمٌ وَدُودٌ.»
[۶۷] سوره نمل،آیه۴۶«… لَوْ لا تَسْتَغْفِرُونَ اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ»
[۶۸]-سوره انفال،آیه۳۳ «..وَ ما کانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ»
[۶۹]- شیخ حسن فرزند شیخ طبرسی؛ مکارم الأخلاق، سید ابراهیم میر باقرى، تهران، فراهانى،۱۳۶۵ ش، دوم
، ج۲، ص ۱۰۶
[۷۰]- مکارم الأخلاق ، ج۲، ص۱۰۳
[۷۱]- راوندى، سید فضل الله ؛ نوادر راوندى ، احمد صادقى اردستانى، تهران، بنیاد کوشانپور،۱۳۷۶ ش، اول
، ص ۲۰۸
[۷۲] -آیین بندگى و نیایش ص ۴۴۵
مطالب مرتبط :
برچسب مطلب
ارسال...
در حال بارگزاری ...