نـمـاز, ابراز پرستش و عبادت مخصوصی است که بنده در پیشگاه خداانـجـام می دهد. نماز, جزء جدایی ناپذیر همه شرایع الهی بوده ودر هـر دیـنـی به صورتی خاص وجود داشته است; چنان که خداوند درقرآن فرموده: (ان الصلوه کانت علی المومنین کتابا موقوتا).۱

● معنای واژگانی نماز

نـماز که در عربی لفظ (صلاه) بر آن اطلاق می شود, به گفته بسیاریاز لـغـت شـناسان به معنای دعا, تبریک و تمجید است و چون اصل وریـشـه این عبادت مخصوص, دعا بوده آن را از باب نام گذاری چیزیبـه اسـم جزءش, صلاه[ نماز] گذاشته اند. و بعضی گفته اند: (صلاه)مـشـتـق از کلمه (صلاء) است که به معنای آتش برافروخته است و ازایـن جـهـت بـه این عبادت خاص (صلاه) گفته شد, زیرا کسی که نمازبـخـواند, خود را به وسیله این عبادت و بندگی از آتش برافروختهالهی دور می سازد.۲

● معنای عرفانی نماز

بعضی از بزرگان نیز صلاه را از (تصلیه) مشتق دانسته اند; به اینمـعـنا که عرب هنگامی که می خواست چوب کج را راست کند آن را بهآتـش نـزدیک کرده, در معرض حرارت قرار می داد و به آن تصلیه میگـفـتـنـد. با توجه به این معنا گویی نمازگزار وقتی به نماز میایـسـتد و توجه به مبدا اعلا پیدا می کند به واسطه حرارتی که دراثر حرکت صعودی و نزدیک شدن به کانون حقیقت معنوی در نفسش حاصلمـی شـود, قـدرت پـیـدا می کند کج رفتاری های نفس را که بر اثرتـوجـه بـه غـیـر خـدا و مـیـل به باطل پیدا شده, راست و تعدیلنماید.۳

● جایگاه نماز در اسلام

نماز در فروع دین جایگاه ویژه و بلندی دارد و پس از مسئله ولایتاز هـمـه مهم تر است. نماز, بهترین وسیله برای قرب به پروردگارمتعال می باشد; چنان که بعضی روایات گویای این حقیقت است.* معاویه بن وهب گوید: از امام صادق(ع) پرسیدم بالاترین و محبوبتـریـن چـیـزی کـه سبب می شود بندگان به وسیله آن به خدا نزدیکشـونـد چـیـست؟ حضرت فرمود: (ما اعلم شیئا بعد المعرفه افضل منهـذه الـصـلاه; بعد از شناخت خدا, چیزی را از این نماز برتر نمیدانم.)۴

امـام صـادق(ع) فرمود: (احب الاعمال الی الله عزوجل الصلاه وهیآخـر وصایا الانبیاء; محبوب ترین اعمال در پیشگاه الهی نماز استکـه آخـریـن سـفـارش پیامبران است).۵ در اهمیت نماز همین بس کهپیامبر اکرم(ص) از آن به عنوان ستون دین تعبیر فرموده است.۶

بـا تـوجـه به این که امسال به تدبیر مقام معظم رهبری سال امامخـمـیـنـی(ره) نـام گـذاری شـده است, سخنانی از آن احیاگر بزرگانـدیـشه اسلامی در عصر حاضر درباره اهمیت نماز و نقش سازنده آننقل می کنیم.

امـام خـمـینی (قدس سره) فرمود: (این نمازهای پنج گانه که عموددیـن و پـایـه مـحکم ایمان است و در اسلام چیزی بعد از ایمان بهاهـمـیـت آن نـیـسـت, بـعد از توجهات نوریه باطنیه و صور غیبیهمـلکوتیه, که غیر از حق تعالی و خاصان درگاه او کسی نداند, یکیاز جـهـات مـهـمـه که در آن هست این تکرار تذکر حق ـ با آداب واوضـاع الهی که در آن منظور گردیده است ـ رابطه انسان را با حقتـعـالـی و عـوالـم غیبیه محکم می کند, و ملکه خضوع لله در قلبایـجـاد کند, و شجره طیبه توحید و تفرید را در قلب محکم کند بهطوری که با هیچ چیز از آن زایل نشود.)۷

● آثار اجتماعی نماز

مـاز دارای آثار اجتماعی بسیاری است که امام خمینی(ره) در سخنیبه تاثیر نماز در اصلاح جامعه و جلوگیری از تخلفات و بزه کاری ومـفـاسد اجتماعی اشاره کرده و آن را به عنوان یک کارخانه انسانسـازی مـعـرفـی کرده است: (در اسلام از نماز هیچ فریضه ای بالاترنـیـسـت… شما پرونده هایی که در دادگستری ها, در جاهای دیگر,دادگـاه هـا هـست, بروید ببینید, از نمازخوان ها ببینید پروندههـسـت آن جا؟ از بی نمازها پرونده هست, هرچه پرونده پیدا کنید,پـرونـده بـی نـمازها است. نماز پشتوانه ملت است. سیدالشهدا درهـمـان ظهر عاشورا که جنگ بود ـ آن جنگ بزرگ بود و همه در معرضخـطر بودند ـ وقتی یکی از اصحاب گفت ظهر شده است, فرمود که یادمـن آوردید, یاد آوردید نماز را, خدا تو را از نمازگزاران حسابکـنـد و ایـستاد همان جا نماز خواند. نگفت که ما می خواهیم جنگبـکـنـیم, خیر, جنگ را برای نماز کردند… جنگ برای این است کهمـردم آن زبـالـه هایی که هستند, آن هایی که مانع از پیاده شدناسـلام هـستند, آن هایی که مانع از ترقی مسلمین هستند, آن ها رااز بـین راه بردارند; مقصد این است که اسلام را پیاده کنند و بااسلام انسان درست کنند. نماز یک کارخانه انسان سازی است

نـمـاز خـوب, فحـشا و مـنکر را از یـک امـتی بیرون می کند. اینهـایـی کـه در این مراکز فساد کشیده شدند, این ها هم بی نمازهاهـسـتـنـد. نـمـازخـوان ها تو[ی] مساجدند و مهیایند برای خدمت,مسجدها را خالی نکنید.)۸

سـازنـدگـی نماز وقتی آشکار می شود که بدانیم انسان با اعمال ورفـتـارش ساخته می شود و به دیگر بیان روحیات انسان از کردار ورفـتـار ارادی اش شـکل می گیرد و برای او ملکه حاصل می شود. پساگـر کـسـی آداب ظـاهری و باطنی نماز را که مجموعه شرایط صحت وقـبـولـی نـماز است, رعایت کند و در اقامه این فریضه بزرگ الهیبـکـوشـد, کـم کـم ملکه پاکی و تقوا در روحش پدید آمده و انسانکـامـل مـی گردد, زیرا آداب نماز, انسان را به اموری چون رعایتنـظـافت و پاکی, مراعات حقوق دیگران, انضباط و وقت شناسی, وحدتجـهـت و هم سویی با مسلمانان, خویشتن داری و تسلط بر نفس, بزرگدیـدن خـداوند و کوچک دیدن غیر او, صلح و هم زیستی مسالمت آمیزبـا مـومنان و زدودن گناهان و پالایش روح از آلودگی های اخلاقی وامور دیگری که لازمه کمال انسانی است, سوق می دهد.۹

بـا تـوجـه به اهمیت نماز, موضوع پژوهش این شماره را برای مقطعراهـنـمـایـی و دبـیـرستان (آثار تربیتی نماز) انتخاب کردیم تاپـژوهـش گـران جوان با تحقیق و تدوین مقالات مفید, گام دیگری درنشر فرهنگ انسان ساز اسلام و احیای نماز بردارند.

▪ محورهای بحث:

۱) معنا و مفهوم نماز.

۲) اهمیت و فلسفه نماز در قرآن و حدیث.

۳) اهتمام معصومان و بزرگان به نماز.

۴) آداب نماز و آثار تربیتی آن.

۵) معانی بلند و سازنده عبارات و الفاظ نماز.

۶) حضور قلب در نماز و راه تحصیل آن.

۷) آثار فردی و اجتماعی نماز.

۸) آثار و عواقب ترک نماز.

۹) فلسفه نماز جماعت.

۱۰) فلسفه نماز از نظر قرآن.

▪ منابع تحقیق:

۱) قرآن.

۲) نهج البلاغه.

۳) کتاب های روایی: وسائل الشیعه, بحارالانوار و….

۴) کتاب های شهید مطهری.۵. کتاب طهارت روح (نماز و عبادت در آثار شهید مطهری).

۵) پـرواز روح, سـیـد احمد فهری (شرح و تفسیر آداب الصلوه امامخمینی).

۶) آداب نماز, امام خمینی(ره).

۷) امام در سنگر نماز.

۸) پرتوی از اسرار نماز, تالیف محسن ق

منابع:
وسائل الشیعه,جلد =۳,صفحه =۲۶
میزان الحکمه,جلد =۲,صفحه =۱۶۲۷
چهل حدیث,امام خمینی (ره),صفحه =۴۹۸
صحیفه نور,جلد =۷,صفحه =۲۸۹
کتاب طهارت روح,شهید مرتضی مطهری
الـراغب الاصفهانی, المفردات,دفتر نشر الکتاب,صفحه =۲۸۵
پرواز در ملکوت,سید احمد فهری
۱,۲: الـراغب الاصفهانی, المفردات, دفتر نشر الکتاب, ص;۲۸۵سید احمد فهری, پرواز در ملکوت.
۳ـ ر.ک: سـیـد احـمـد فهری, پرواز در ملکوت, (شرح و تفسیر آدابالصلوه امام خمینی) ص۲۲.
۴ـ وسائل الشیعه, ج۳, ص۲۶.
۵ ـ همان.
۶ ـ ر.ک: میزان الحکمه, چاپ جدید, ج۲, ص۱۶۲۷.
۷ـ امام خمینی, چهل حدیث, ص۴۹۸.
۸ ـ صحیفه نور (چاپ جدید) ج۷, ص۲۸۹.
۹ـ بـرای اطلاع بیش تر در این زمینه رجوع شود به کتاب طهارت روح(آثار تربیتی نماز از دیدگاه شهید مطهری).

مطالب مرتبط :

• نشانه‌‌های شیعه از منظر آیت الله استادی
• فواید ذکر خدا و پیامبر خدا
• ضرورت مدیریت در اسلام
• سند هویت شیعه به دست امام صادق (ع)
• مؤمن دین کیست

آثار اجتماعی نماز, جایگاه نماز, عرفان, عرفانی, معنای عرفانی نماز, نماز, چهل حدیث