«و مَن یُوقَ شُحّ نَفسِه فَاولئکَ همُ المفلحون؛ (حشر، آیه۹)
و هر کس خودخواهى و بخل خود را مهار کرد البته از رستگاران است»
انسان موجودى الهى و فریادى رسا بر بلنداى بام آفرینش است. این اعجوبه هستى از درون دائما محل تزاحم و برخورد نیروهاى مختلف قرار دارد. او با فطرت پاک خدایى و گرایش به کمال و زیبایى با هدایت عقل و وجدان پا به عرصه حیات مى‏گذارد. اما در مقابل، خودخواهى‏ها، سرکشى غرائز، امیال و شهوات و هواهاى نفسانى به رهبرى نفس اماره، نیز او را به اطاعت مى‏خواند و در نتیجه ناخواسته دائما در معرض یک جنگ و کشمکش درونى است، تقابل و تزاحم این نیروها و این مبارزه از چنان اهمیتى برخوردار است که پیامبر(ص) آن را «جهاد اکبر» خوانده و مجاهدانى را که پیروز از میدان جنگ با دشمنان بیرونى برگشته‏اند به این جهاد با نفس فرامى‏خواند. (۱)
دوران جوانى اوج شکوفایى انسان و نهایت قدرت این نیروهاست. شهوت و غضب پیوسته سرگرم آتش‏بازى شدیدى هستند که گاه به انفجار تبدیل مى‏شود. آیت‏اللّه‏ جوادى آملى در «مبادى اخلاق در قرآن» با عنوان آتش‏فشان و آتش‏نشان مى‏نویسد:
«قرآن کریم از طرفى، نفس و انسان را «وقود» ـ یعنى هم آتش‏گیره و هم آتش‏زنه ـ و از طرف دیگر آن را «ماءطهور» معرفى مى‏کند، زیرا توبه را که از اوصاف نفسانى انسان است، ماء طهور مى‏داند چون انسان را شستشو مى‏دهد، نگاه به نامحرم، دروغ و … «وقود النار» و آتش‏فشان است و در مقابل، پرهیز از نگاه، عفیف بودن، صدق و نماز، آتش نشان است. اگر انسان سرى به صحنه دل بزند مى‏بیند که به طور مرتب از یک طرف انفجار و آتش‏نشانى است و از طرف دیگر آب و آتش نشانى. اینکه در روایات ما آمده است که اگر کسى چهل روز مخلصا با خداى خود رفتار کند، چشمه‏هاى حکمت از قلب او بر زبان با قلم او جارى مى‏شود، به این معناست که چهل چشمه آتش‏نشان از آن مى‏جوشد و همه صحنه‏هاى انفجار و آتش‏فشانى را به بوستان و گلستان تبدیل مى‏کند و در نتیجه «روح و ریحان جنة نعیم»(۲) و «روضة من ریاض الجنة»(۳) یعنى بهشت متحرک مى‏شود که آتش در آن نیست؛ چنانکه در بهشت جاى هیچ آتشى نیست و در جهنم جاى هیچ آبى نیست، زیرا درخت جهنم با آتش‏ها رشد مى‏کند «لانها شجرة تخرج فى اصل الجحیم طلعها کانه رؤوس الشیاطین»(۴) در شهوت یا غضب جاى هیچ آبى نیست و یکپارچه آتش فشان است، چنانکه در فرشته‏خوئى جاى هیچ آتشى نیست و یکپارچه آب آتش نشان است. این حالات را انسان در خود مشاهده مى‏کند، مثلاً وقتى پشیمان مى‏شود خنک و معتدل مى‏گردد و آنگاه که عصبانى یا شهوت‏زده مى‏شود مثل کوره انفجار و آتش‏فشان است، و اگر به ما فرموده‏اند: «موقع نماز برخیزید و آن آتش‏ها را خاموش بکنید یعنى نماز آتش‏نشان است و اصولاً همه کارهاى اخلاقى اینگونه است.»(۵)
قرآن مجید به این صف‏بندى و مبارزه به نوعى اشاره دارد آنجا که مى‏فرماید: «احضرت الانفس الشح»(۶) در نفس‏ها غریزه خودخواهى و بخل همواره آماده و حاضر است.
اما براى مقابله در این کشمکش و نزاع درونى انسان به نیروى اراده و اختیار تجهیز شده است.
این قدرت اراده به خواست خداوند مى‏تواند بر همه چیز غالب و پیروز گردد. آنجا که بخواهد و از معبود یارى جوید و تلاش آغاز کند خداوند یارى‏رسان اوست و حتى فرشتگانش را نیز براى تأیید و حمایت در خدمت او قرار مى‏دهد که خود فرموده است: «آنانکه «اللّه‏» را پروردگار خود قرار دادند و در این راه استقامت و پایمردى کردند فرشتگان بر آنها نازل مى‏شوند که نترسید و غمگین نباشید که ما در زندگى دنیا و آخرت از مددکاران و دوستان شما هستیم.»(۷) و در راهکار و هدایتى دیگر مى‏فرماید: «نفس خود را با شکیبایى و صبر در معیت و همراهى کسانى که پیوسته صبح و شام پروردگار خود مى‏خوانند و خوشنودى او مى‏جویند قرار بگیر و دیدگانت به جستجوى زیور و زندگى دنیا از آنها منصرف نشود و کسى را که دلش را از یاد خویش غافل کرده‏ایم و هوس خود را پیروى کرده و کار او اسراف و زیاده‏روى است اطاعت مکن.»(۸)
از آنجا که الگو و الگوپذیرى از بحث‏هاى مهم و اساسى در تربیت نفس است با این آیه ما را به همنشینى و معیت مؤمنان و صالحانى که در مسیر زندگى خود در کسب رضاى دوست گام برمى‏دارند، فرا مى‏خواند و به شدت از همراهى و پیروى از دنیاطلبان و غفلت‏زدگان نهى مى‏کند تا با تبعیت و پیروى از آنان و در حرکت جمعى تا حدى بتوانیم بر کشمکش‏هاى درونى فائق آمده و خود مهار و سرنوشت زندگى خود در دست گیریم که انسان هرگز نمى‏تواند و چنین فرصتى ندارد که همه راهها را خود تجربه کند؛ و البته از تجربه دیگران بهره مى‏برد بحث ولایت و محبت اهل بیت و ائمه معصومین(ع) در این وادى اهمیت خود مى‏یابد چون محب خواه ناخواه، به رنگ محبوب در مى‏آید و آن دوستى مؤمنان که خداوند در دل انسان قرار مى‏دهد(۹) و آن تبعیت و اطاعت از معصوم، و پیروى و الگوى عملى قرار دادن خصوصیات اخلاقى و انسان آن بزرگواران نیز از راههاى عملى است که انسان را به سر منزل مقصود مى‏رساند.
پروردگارا …
ما را توان و قدرتى نیست آنچه هست هم در کف قدرت توست، قادر حى متعال تویى، از تو مى‏خواهیم در این جنگ دائمى ما را یارى فرمایى و دل‏هاى ما با یاد و هدایت کلام خود به صلاح و صواب نزدیک گردانى. اخلاقى نیکو و پسندیده نصیب ما بفرمایى که جز با یارى تو ما را قدرت هیچ مقابله‏اى نیست؛ و آن سعادت و رستگارى که با مهار خودخواهى‏ها و «شح نفس» از آن یاد کرده‏اى نصیب ما بفرمایى. انشااللّه‏ امید که در شماره آینده مطلب پى گیریم.

پى‏نوشتها:

۱٫ بحارالانوار، ج۱۹، ص۱۸۲٫
۲٫ واقعه، آیه ۸۹٫
۳٫ اصول کافى، ج۲، ص۲۴۲، حدیث دوم.
۴٫ صافات، آیات ۶۴ و ۶۵٫
۵٫ مبادى اخلاق در قرآن آیت‏اللّه‏ جوادى آملى، ص۱۵۴٫
۶٫ نساء، آیه ۱۲۸٫
۷٫ فصلت، آیه ۳۰٫
۸٫ کهف، آیه ۲۸٫
۹ـ مریم، آیه ۹۶٫

مطالب مرتبط :

• ناله شیطان
• بهترین راه مبارزه با ریا تقواست
• مولایمان منتظر است !
• نشانه عاقبت به خیری
• دین‌ دار حقیقی

اخلاق, جلوه هایی از اخلاق, جلوه‏ هایى از اخلاق در قرآن مجید, قران مجید